یاد داشتی در مورد برخی اصلاحات در الفبای زبان ترکمنی افغانستان
خوانندگان عزیز!
در مورد اصلاح الفبای ترکمنی یادداشتی از سوی انجمن فرهنگی ترکمنان افغانستان به نگارنده این سطور مواصلت ورزیده و خواسته بودند که این یادداشت را جهت نظر خواهی از صاحب نظران و متخصصان زبان شناسی بنویسم. اینک یادداشت مذکور را به نشر سپرده از علاقمندان و اهل نظر خواهشمندیم نظریات و پیشنهادات خود را به اداره جریده «گونش» و یا به ریاست انجمن فرهنگی ترکمنان افغانستان ارسال نموده منت گذارند.
یاد داشتی در مورد برخی اصلاحات در الفبای زبان ترکمنی افغانستان
طی سالهای اخیردر رابطه با اصلاح الفبای زبان ترکمنی به صورت انتشار بروشورها و اختصاص صفحاتی در جراید ودر کنفرانسها و ورکشاپهای ویژه اظهار نظرها و پیشنهادات متعددی صورت گرفته است.
مطالعه علاقمندانه نظریات و پیشنهادات ارائه شده و احساس مسئولیت در برآوردن تقاضای فرهنگیان مبنی بر اصلاح رسم الخط ترکمنی ـ مشکلی که حل آن برای ترکمنهای افغانستان از الزامات روزگار گذشته بود ـ انجمن فرهنگی ترکمنان افغانستان را واداشت تا در این زمینه نظریات و پیشنهادات دانشمندان و فرهنگیان را توحید نموده ، این یادداشت را جهت تصویب نهایی ارائه بدارد.
میدانیم که زبان ترکمنی کنونی از شاخه های اصلی زبان ترکی قدیم بوده و زبان قدیم ترکی در گذشته تاریخی خویش دارای رسم الخط و الفبای مخصوص خود بوده که کتیبه ها و آثار نوشتاری این زبان در آن الفباها نوشته میشده است. بگونه مثال کتیبه های اورخون ـ ینیسی در رسم الخط « رونی» نوشته شده و مجموعی از آثار دیگر زبان ترکی قدیم به الفبای «اویغوری» تحریر گردیده اند که این رسم الخط تا زمان تیموریان هرات نیز مروج بوده است. در گذشته های دور برخی از آثار زبان ترکی قدیم (مثات متون مذهبی تورفان) به الفبای «مانوی» نیز نوشته شده اند. بطور عموم تا کنون (در گذشته و زمان معاصر) آثار زبانهای ترکی در شش رسم الخط به شمول عربی ، لاتین و کیریلیک تحریر یافته اند.
همانگونه که در دوره اسلامی، الفبای عربی مورد بهره جویی بسیاری از ملل مسلمان در مشرق زمین قرار گرفت، آثار زبان ترکی قدیم ، سپس آثار ترکی چغتایی و ترکمنی نیز در همین الفبا به نگارش گرفته شدند و به تدریج الفبای عربی جای رسم الخط اویغوری را گرفت و به یگانه الفبای معمول این زبان مبدل گشت.
اگرچه ملل ترکی زبان آسیای میانه در سده پسین زیر تاثیر شرایط سیاسی ـ اجتماعی بوجود آمده در کشورهای شان، الفبای لاتین و کیریلیک را در نوشتار خود بکار بستند، ولی رسم الخط عربی برای زبانهای ترکی در افغانستان و ایران و بعضی کشورهای دیگر، از جمله زبان ترکمنی یگانه الفبای مورد کاربرد و استفاده میباشد.
با درنظرداشت این واقعیت که زبان ترکمنی افغانستان از جمله السنه پرجمعیت این کشور کثیرالملله بشمار میرود، از تاریخ دیرینه، آثار پربها و ویژگیهای معین خود برخوردار است، لازم می آید تا دارای الفبای مخصوص به خود نیز باشد.
نخست باید خاطر نشان ساخت که الفبای زبان ترکمنی افغانستان نیز مانند زبانهای معمول و مروج این کشور به ویژه دری و پشتو بر مبنای الفبای عربی استوار است، ولی پیداست که این الفبا بسیاری از خصوصیات آوایی آن را بطور کامل افاده کرده نمیتواند. چنانکه این کاستی الفبایی در دیگر زبانها نیز توجه زبانشناسان را به خود جلب نموده و جهت رفع این دشواری گاهگاهی اصلاحاتی نیز بر اساس الفبای معمول عربی آورده شده است. نمونه بارز آن در کشور ما الفبای امروزین زبان پشتو است که در آن برمبنای رسم الخط عربی حروف ویژه یی (مثل : ځ ، څ، ښ، ڼ، ږ، ټ ، ډ، ﻱ و غیره) را وضع نموده اند که بتواند ویژه گیهای آوایی آن زبان را چه در بخش واولها و چه در بخش کانسونانتها بهتر افاده نماید.
طوریکه میدانیم، در الفبای عربی که بسیاری از رسم الخط های زبانهای کشورهای اسلامی بدان نگارش می یابد، برخی از واول ها در نوشته نشان داده نمیشود. این امر در زبان عربی هیچ مشکلی را به بار نمی آورد، زیرا در زبان عربی شکل های گوناگون واژه ها و حتی صیغه های صرفی فعل در قیاس با یک قالب از پیش تعیین شده شکل میگیرد. بنابرین نوشته نشدن واولها در خواندن و نوشتن کلمه های عربی مشکل آفرین نیست. اما دری زبانی است ترکیبی ، یعنی در این زبان صرف فعل و ساخت گونه های مختلف واژه ها با کنارهم قرار گرفتن واژه های بسیط صورت میپذیرد. در نتیجه در صورت نوشته نشدن واول ها خواننده نمیتواند مانند عربی با توجه به شکل و قالب واژه و موضع نحوی آن تلفظ درست را تشخیص بدهد. اما نشان ندادن این واولها در زبان های ترکیبی مثل دری ، پشتو و اردو، خصوصا زبانهای التصاقی مانند ترکمنی و اوزبیکی وغیره در تلفظ درست کلمات مشکلی را ببار می آورد.
روشن است که الفبا و حروف آن شکل رمزی و قراردادی آواهای یک زبان است و هیچ الفبایی نمیتواند به صورت کامل تمام ویژه گیها و مشخصات یک زبان را افاده نماید. با آنهم زبانشناسان کوشیده اند تا در این امر تسهیلاتی را فراهم آورند که حروف الفبا بتواند این خصوصیتها را هرچه بیشتر افاده نماید.
چون الفبای زبان ترکمنی افغانستان مانند رسم الخط های زبان های دری و پشتو همان الفبای پذیرفته شده بر مبنای رسم الخط عربی است، و این الفبا در بعضی موارد نمیتواندبرخی از ویژه گیهای نظام آوایی (فونیتیک) این زبان را به صورت تام افاده نماید، این دشواری بیشترینه در بخش آواهای مصوت (واولها) به ویژه واولهای e| i| o | u | ä | رونما میگردد. بطور مثال: بیل / bel / (کمر) و بیل (بیلمک ـ دانستن) / bil / وغیره را مورد توجه قرار دهیم ، میبینیم که شکل نوشتاری آنها با هم
یکسان بوده و اما از لحاظ معنی تفاوت بارزی از همدیگر دارند و از اینگونه کلمات مثالهای فراوانی میتوان ذکر نمود.
با درنظرداشت اینگونه واقعیت های زبانی، به منظور آسانی تلفظ و درک مفاهیم کلمات توسظ دانش آموزان در هنگام تدریس زبان و همچنان برای بوجود آمدن الفبای مستقل و مخصوص زبان ترکمنی افغانستان بر مبنای الفبای معمول عربی و دری وارد آوردن تغییرات و دگرگونیهای اندک زیرین را در انعکاس و افاده برخی از آواهای الفبای زبان ترکمنی پیشنهاد مینماییم :
|
واولها |
موقعیت در آغازکلمه |
موقعیت دروسط کلمه |
موقعیت درآخر کلمه |
|
أ :ä (کیریلیک ə ) |
أدیک ä:dik |
مأز mä:z |
مأمأ mä:mä |
|
ۇu (کیریلیک у ) |
اۇچماق uçmaq |
بۇرماقburmaq |
بۇ bu ، شۇŞu |
|
ﺆö (کیریلیک ө ) |
اﺆنمک önmäk |
بﺆلمکbölmäk |
|
|
ۆo (کیریلیکо ) |
اۆلol ، اۆنگماقongmaq |
دۆغرې doğrı |
|
|
ې i (کیریلیک И ) |
|
بېلمکbılmäk |
گلدېgäldı |
متباقی واولها و همه کانسونانت ها بدون هیچگونه تغییری همانگونه که در زبان فارسی ـ دری با حروف معمول رسم الخط عربی نوشته میشوند، میتوانند در زبان ترکمنی نیز به نگارش گرفته شوند.
درخور یادکرد است که هنگام تهیه و ترتیب این طرح پیشنهادی با برخی از متخصصان صاحب نظردر این زمینه در داخل و خارج کشور نیز مشورت صورت گرفته و نظر آنان در این مورد اخذ گردیده است.
این طرح جهت نظرخواهی فرهنگیان و متخصصان زبان شناسی و اهل نظر ارایه گردید. امیدواریم دانشمندان و فرهنگیان محترم لطف نموده، نظریات و پیشنهادات خود را تا ( ) روز به آدرس این انجمن ارسال نمایند تا اجراآتی که در نظر است در این مورد گرفته شود.
بااحترام
پوهندوی محمدصالح راسخ
مأخذ: یورک دویغولاری
