بمناسبت تولد علی شیر نوایی (1501-1441)
مختصری از بیوگرافی شاعر:
شاعر ملی، ارکان مدبر دولت و متفکر بزرگ دنیای ترک علیشیر نوایی در شهر هرات در خانواده یکی از دولتمداران چشم به جهان گشود. این خانواده کانون گردهایی هنرمندان و شاعران بود. هنوز 15 سال بیشتر نداشت که بعنوان شاعری شناخته شد که به دو زبان شعر میگفت. او در شهرهای هرات و سمرقند دانش اندوخت. درسال 1469 به مقام مهردار دوست دوران مدسه ای خود سلطان حسین بایقارا نایل گشت و در 1972 نیز به مقام وزارت رسیده صاحب عنوان امیر شد. او دراین مقام پیوسته حامی نقاشان، موسیقی دانان، شاعران و خطاطان بود. با تلاشهای شخصی خود به ساختن پلها، کاروانسراها، مدارس و هنرکده ها همت گماشت. علیشیر نوایی در آثار خود نمونه برجسته ای از نوعدوستی و انسانپروری بر جای نهاده است. موضع بسیار مترقیانه ای که وی اتخاذ کرده بود دربین دولتمردان سودجو ایجاد ناراحتی کرد. درسال 1487 اورا بعنوان حاکم راهی استراباد کردند و در همانجا مقدمات توطئه سوء قصد به جان وی را نیز چیدند. نوایی دراین شرایط اضطراری وظایف دولتی را رها کرده در سال 1488 به هرات برگشته باقی عمر را وقف خلق آثار ادبی می کند. میراث ادبی علیشیر نوایی پرشمار، متنوع و فراگیر میباشد. وی نزدیک به سی مجموعه شعر، منظومه های بزرگ و دیگر آثار ادبی و هنری آفریده است که آئینه تمام نمای دنیای روحی آسیای میانه میباشد. وی توانسته است توانسته است از همه دستاوردهای بزرگ ادبی و هنری خلقهای آسیای میانه و نزدیک که طی قرون و اعصار متمادی شکل گرفته بود خلاقانه بهره گیرد. بویژه غزلیات در اثار وی جایگاه برجسته ای دارد. خمسه نوای که حاوی 5 منظومه بزرگ که دارای شهرت جهانی میباشد، شاهکار وی بشمار می آید.
درآن د وره کوششهایی بچشم می خورد تا زبان ترکی را خشنتر ازآن بحساب آورند که بتوان به آن اشعار زیبایی آفرید. اما علیشیر نوایی با خلق اثر برجسته خود بنام ؛محاکمة اللغتین؛ پوچ و بی پایه بودن چنین ادعاهایی را بر اساس معیارهای علمی و نظری به اثبات رساند. این شاعر پرنبوغ با آفریدن آثار برجته خود نه تنها به فرهنگ ملت ازبک خدمات بی بدیلی نمود، بلکه فراتر ازآن در رشد و انکشاف ادبیات ملتهای اویغور، ترکمن، آذربایجان، ترک (ترکیه)، تاتار و تمامی ترک زبانان سهم ارزنده ای دارد. بهمین جهت نیز وی دربین تمامی این ملتها از شهرت و محبوبیت بسزایی برخوردار میباشد.
علیشیر نوایی درمیان مردم ترکمن نیز در حد یک شاعر ملی مورد احترام بوده و میباشد. در گذشته برخی آثار وی بویژه خمسه اش در مدارس تدریس می شد، اما امروز کلیه اثارش مورد بررسی و آموزش قرار می گیرد. تبدیل شدن برخی از آثار وی به فولکلور خلق ترکمن خود گواه نفوذ عمیق وی از دیرباز در بین مردم ما میباشد. گواه دیگر بر واقعیت فوق وجود پرده نوایی در موسیقی ترکمنی میباشد.(ترجمه به اختصار از جلد یکم دایرةالمعارف ترکمنستان صفحه 20-19).
جهت آشنایی بیشتر با شخصیت و نقش تاریخی این شاعر ملی و متفکر بزرگ با خلاصه ای از سیر زبان ادبی ترکی پس از تسلط اسلام بر آسیای میانه و مرکزی آشنا می شویم:
نیروهای اسلامی پس از استقرار در سرتاسر آسیای میانه و نزدیک دولتهای دست نشانده خودرا ایجاد می کنند. در دستگاههای مختلف دولتی در عرصه های سیاسی، نظامی، تجاری و مدنی نمایندگان ملتهای مختلف شرکت می کنند و به تناسب وزن و نفوذ این ملتها، در کنار زبان عربی جهت ایجاد مراوده و تفاهم بین انان، زبان و ادبیاتهای دیگری نیز شکل می گیرد.
پس از پایان دوره اموی، خلفای عباسی بویژه ؛المعتصم بالله؛ به ترکان تکیه می کند. ترکها موجودیت خودرا نه تنها در عرصه نظامی بلکه در عرصه فرهنگی و سیاسی نیز نشان می دهند. زبان خودرا با قدرت حفظ کرده به دیگر ملتها نیز می قبولانند. وجود ترکها برای حفظ و حراست یکپارچگی دنیای اسلام هخمیت حیاتی داشت. زیرا آنان قبل از اسلام نیز صاحب تجارب فراوان در عرصه حکومت و دولتمداری بودند. حتی در رابطه با ترکان حدیث های گوناگون نیز پیدا شده بود. معتصم با انتخاب همسر از ترکان اقدام به سپردن حاکمیت سرزمینهای اسلامی بدست آنان اقدام میکند. رهبران برجسته ترک چون افشین به توده های مردم کمکهای فراوانی می کند.
قرون 12-11 دوران طلایی زبان ترکی بود. اعراب می بایست زبان ترکی را که زبان دولتی بود می آموختند و ترکها نیز می بایست زبان عربی را که ربان دینی بود فرا می گرفتند. در چنین شرایطی بود که محمود کاشغری اثر بزرگ خود بنام ؛دیوان اللغت الترک؛ را می نویسد (1077). وی دراین اثر خود می نویسد: «آینده ترکان بزرگ است، نزدیکترین راه جهت بدست آوردن دل ترکان نیز آموختن زبان آنان می باشد...».
با ورود اعراب، رشته های گوناگون علمی (جغرافیا، ریاضیات، نجوم، طب و فلسفه) با تمدنهای بومی درهم امیخته درنتیجه آن تمدنهای جدیدی پدید می آید. دراین دوره ازمیان ترکان شخصیتهای علمی برجسته ای چون ابو موسی خوارزمی، ابو نصر فارابی، ابن سینا بر می خیزند که اثار فراوانی بزبان عربی نوشته اند که تآثیر بزرگه در رشد و انکشاف علم و تمدن جهانی داشت.
در عرصه ادبیات نیز در بخش شرقی سرزمینهای اسلامی دو زبان ادبی شکل می گیرد. در محدوده حکومت غزنویان در افغانستان کنونی زبان دری (درباری که فارسی دری نیز نامیده میشود ) و در دولت قاراخانیان (از سوی ساتیق بوغرا (1212-912 تأسیس شد) زبان ادبی ترکی یی شکل می گیرد که که به زبان کاشغری یا خاقانیه معروف بوده، تا زمان پیدایش زبان ادبی چاغااتایی بعنوان زبان ادبی مشترک همه ترک زبانان رایج بود. دراین دوره آثار بزرگی چون ؛قوتاتغو بیلیک؛ یوسف بالاساغنلی، دیوان اللغت الترک محمود کاشغری، دیوان حکمت خوجه احمد یسوی ... برشته تحریر در می آید.
برخلاف تفکر رایج در اروپا، روسیه و برخی عوامل محلی آنان، چنگیز و تیمور سمبل غارت و ویرانگری نبوده اند. پس از ویرانیهای اولیه حاکمیت چنگیزخان که ویژگی هر جنگ استیلاگرانه ای در طول تاریخ بشری بوده و میباشد، در دوره های بعدی و بویژه در دوره تیموریان علم و تمدن به رشد بی سابقه ای می رسد. تا جائیکه قرن 15 میلادی در علم ستاره شناسی به ؛عصر اولوغ بیک؛ (نوه امیرتیمور 1449-1404) معروف بوده و امروزه نیز منطقه ای در سطح کره ماه از سوی دانشمندان بنام اولوغ بیک نامگذاری شده است. در دوران شاهرخ فرزند امیر تیمور شهر سمرقند ترکستان به مهمترین کانون علم و تمدن جهانی تبدیل شد. در دوره بعدی یعنی در زمان اولوغ بیک و بویژه سلطان حسین (سؤیون) بایقارا شهر هرات رونق یافته به پایتخت تبدیل می شود.
زبان رسمی و ادبی ترکی در دوران مغولان و تیموریان به ؛ترکی چاغاتایی؛ معروف میباشد. چاغاتای نام فرزند دوم چنگیزخان میباشد. هرچند رهبران سیاسی در این دوره ازبین مغولان برخاسته اند اما زبان رسمی و ادبی ترکی بود. آثار ترکی علیشیر نوایی برجسته ترین نمونه زبان ترکی چاغاتایی میباشد. علاوه بر شعرای ازبک و اویغور، زبان ادبی شعرای کلاسیک آذربایجان و ترکمن چون؛ نسیمی، فضولی، عندلیب و دولت محمد آزادی نیز ترکی چاغاتایی میباشد.
جایگاه علیشیر نوایی در ادبیات ترکمنی:
اکثر شعرای کلاسیک ترکمن در خلاقیت ادبی خود نوایی را الگوی خود قرار داده اند. به تأسی از وی نظیره نویسی برای شعرایی چون نورمحمد عندلیب به سنت تبدیل شده است. مجموعه اشعار ترکی وی ؛خزائن المعانی؛ بالغ بر 45،000 مصراع، و بزبان دری ؛دیوان فانی؛ بالغ بر 12،000 مصراع میباشد.
نوایی سنت خمسه نویسی شعرای مشرق زمین را که از سوی نظامی گنجوی شاعر بزرگ آذربایجانی آغاز شده بود ادامه و ارتقاء می دهد. خمسه نوایی پنج داستان مشهور مشرق زمین؛ خیرات الابرار، شیرین و فرهاد، لیلی و مجنون، صیغه سیار و سد سکندری را دربر می گیرد.
خیرات الابرار ایده های دولتداری، عدالت، قانون و خدمت به مردم را دربر می گیرد. این اثر بویژه برای شاعر کلاسیک ترکمن دولتمحمد آزادی در نوشتن کتاب ؛وعظ آزاد؛ الگوی ارزنده ای بوده است.
گام بزرگی که علیشیر نوایی در عرصه رفرم زبان و ادبیات ترکی برداشت، پس از وی نیز از سوی شعرایی چون ؛ظهیرالدین بابر؛ پیگیری و تداوم یافت. مثلا در قرن 17 میلادی خان خیوه ؛ابوالغازی بهادر؛ در اثر خود بنام ؛شجره تراکمه؛ پیرامون ضرورت چنین رفرمی چنین می نویسد:
« ما این کتاب را شجره تراکمه نام نهادیم. همه بدانند که، کسانیکه قبل از این به نگارش تاریخ ترک همت گماشته اند از لغات عربی و فارسی زیاد استفاده کرده اند... ما برای بیان هنر و فرهنگ ملتمان ازآن شیوه پیروی نکردیم. زیرا خوانندگان و شنوندگان این کتاب البته که ترکها خواهند بود. پس برای ترکان باید ترکانه شرح داد».
شاعر و متفکر بزرگ ترکمن ماغتیمقولی قولی فراغی نیز این رفرم زبانی را پیگیری و تا آنجا ارتقاء داد که زبان ملی جدید ترکمنی را پایه گذاری کرد که، زبان مدرن ترکمنی بر اساس آن شکل گرفت. بخاطر این حرکت ملی و انساندوستانه نوایی بوده است که ماغتیمقولی در اشعار خود بعنوان استاد از وی یاد می کند:
دامغانیدا یؤره ن اوسساد نوایی
؛ چار دیوانی؛ ؛ پرهاد شیرین؛ زبانی
؛ ظهیرالدّین بابور؛ ، ؛ میزان اوزانی؛
آلارنینگ فاشیندا من مجنون بولسام..
آثار نوایی در میان مردم ترکمن انچنان رایج بوده که حتی در آثار فولکلوریک نیز مشاهده می شود. مردم ما نوایی را با صفاتی چون؛ عادل، اندیشمند، سخاوتمند، شجاع، راستگو، مبارز، در دستگاه دولتی حامی ضعفا، شاعر مردمی و نوعدوست توصیف می کنند. برخی ازغزلیات وی به ترانه های محبوب باغشی ها (خوانندگان ترکمن) تبدیل شده است. بویژه تأثیر خمسه وی در ادبیات و فولکلور ترکمنی که حاوی پندها و اندرزها میباشد آشکار میباشد.
نوایی در ترکمنستان نیز زیسته، و در رشد معارف نقش بزرگی ایفا نمود. در ماری (مرو) مدرسه ای بنام خسرویه تأسیس کرد. در بین مردم پیرامون روابط بین علیشیر نوایی و سلطان حسین بایقارا طنزها و ترانه های زیادی وجود دارد که بقول نویسنده بزرگ ترکمن بردی کربابایف: «این لطایف و طنزها نقل مجالس فراوانی است که مردم تا پاسی از شب دور خوانندگان و لطیفه گویان خود حلقه می زنند و از شنیدن انها لذت می برند. این لطایف پند آموز در تربیت روحی مردم و شکوفایی استعدادهای هنری نقش ارزنده ای دارد».
؛خیرات الابرار؛ نوایی که در حقیقت نظیره ایست بر ؛مخزن الاسرار؛ نظامی، در نوبت خود در پیدایش اثر ؛وعظ آزاد؛ دولت محمد آزادی تأثیر آشکاری دارد (دراینجا تعدادی از ابیات این دو اثر برای مقایسه آورده شده است که جهت رعایت اختصار حذف شد، ب. گ.). همانگونه که در بالا اشاره شد در اشعار ماغتیمقولی نیز تأثیر نوایی پیداست .
نوایی در سال 1498 اثر معروف خود ؛مجالس النفایس؛ را می نویسد. این اثر نخستین تذکره در زبان ترکی چاغاتایی میباشد که درآن از 459 شاعر سخن می رود. تعدادی از آنان شعرایی هستند که در ترکمنستان زاده شده و یا زندگی کرده اند. بهمین جهت نیز این اثر در تاریخ ادبیات ترکمنستان نقش ارزنده ای دارد. نوایی دراین اثر خود نسبت به شعرایی که به زبان ترکی شعر نوشته اند ارزش و احترام بسزایی قایل شده نمونه هایی از اشعارشان ارائه می دهد.
نمونه هایی از اظهار نظر محققین در رابطه با نوایی:
نوایی شناس م. بلین: نوایی با غیرت و فداکاری بزرگی کار و کوشش نموده و زبان ترکی را تا جایگاه شایسته اش ارتقاء داده است. وی همچنین ملی گرایی ترک را نیز بنیان نهاده است.
ن. ای. ایلمینسکی: درمیان شخصیتهایی که درراه احیاء زبان ملی مبارزه و جانفشانی کرده اند، نوایی نیرومندترین و نمونه منحصر بفرد می باشد.
آ. وامبری نیز در کتاب ؛ترکهای آسیای میانه؛ خود، اثر ؛محاکمة اللغتین؛ نوایی را ستوده، زبان ترکی چاغاتایی را زبانی بسیار قوی ارزایبی می کند.
ترک شناس، شاعر و مؤلف بزرگ هندوستان ؛بابرشاه؛: علیشیر را نمی توان با هیچ شخصیتی مقایسه کرد. از آغاز شعرنویسی بزبان ترکی، در سرودن اشعار زیبا و فراوان کسی به پای او نمی رسد.
حاکم زمان نوایی سلطان حسین بایقارا: نوایی ستاره استعداد و توانایی را از طلوع تا ذروه آسمان، و حقیقت را از پایمال شدن تا عرش اعلاء رسانده است.
ترکمن صحرا
