ترکمن

نام ترکمن از قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) نخست به شکل جمع فارسی «ترکمانان» توسط نویسندگان ایرانی مانند گردیزی و ابوالفضل بیهقی استعمال شده و به همان معنی اغوز در ترکی و غز در عربی و فارسی به کار رفته است.

غزان نخست در مغولستان داخلی (در شمال چین و جنوب جمهوری مغولستان) واقع است (ترکستان) سکونت داشتند و در کتیبه‌های اورخون متعلق به قرن هشتم میلادی، ذکر ایشان در مغولستان رفته است. اغزان مزبور را ترک محسوب داشته‌اند نه ترکمان. ترکمانان، را فقط در جانب مغرب یاد کرده‌اند. نخست با تلفظ «تو کو مونگ در دانشنامهٔ چینی سدهٔ هشتم میلادی (تونگ تین فصل ۱۹۳). به قول تونگ تین، واژهٔ توکومنگ نام دیگری است که به کشور سوک تاک یعنی کشور آلانان اطلاق شده و اینان در آغاز تاریخ میلادی در مشرق تا مسیر سفلای سیردریا مستقر بودند و آنجا در قرن چهارم ه‍ . ق. (دهم میلادی) مقر اصلی اغزان بود.

 در کتب جغرافیایی عرب، ترکمان (الترکمان یا الترکمانیون) فقط توسط مقدسی در شرح چند شهر واقع در شمال و شمال غربی «اربیجاب» یا «سیرام» -که موقعیت آن درست معلوم نیست- آمده در باب اصل واژهٔ ترکمان در قرن پنجم به درستی معلوم نیست که آن را از ترکیب فارسی «ترک مانند» گرفته‌باشند.

در گذشته ترکمن نام عمومی بسیاری از اقوام ترک‌تبار به ویژه اقوام اغوز مسلمان کوچ‌نشین بود و نه صرفاً قومی که امروزه ترکمن نامیده می‌شود و شامل طوایفی است که در شرق دریای خزر از رود جیحون تا شمال خراسان و رود گرگان سکونت داشته‌اند.

هم‌اکنون نیز گروه‌هایی در عراق و سوریه به ترکمن معروفند که ارتباط قومی و تاریخی با قوم ترکمن ساکن ترکمنستان و مناطق اطراف ندارند. برخی از این اقوام اغوز موفق به تشکیل دولت‌های بزرگی در ایران دورهٔ اسلامی شدند.

 حسین بایقرا نوایی حقیده

علیشیر نوایی و حسین بایقرا اؤرته سیده گی مناسبلر انچه ین چقور. بو مناسبتلرایمکداشلیکدن(بیر آنه دن سوت ایمیشگن)امیر کبیرلیک(اولوغ امیر)درجه سیگچه کؤتریله دی.حسین بایقرا نواییدن اتیگی تؤرت یاش کتته بؤلگن.اولر مکتبداش بؤلیشگن. کیچیکلیکده یاق إیکاوی اؤرته سیده دوستلیک رشته سی محکم باغلنه دی. بوندن تشقری نوایی نینگ آته و آنه سی تیموریلرگه اوروغداش و قرینداش هم حسابلنیشگن. بو حقی...ده نوایی نینگ سؤزلری بار:

آتم بو آستان نینگ خاک بیزی،

آنم هم بو سرا بـوستان کنیـزی.

نوایی اؤزینینگ اولکن ایجادی و قیمتلی اثرلریده هر تامانلمه ایجابی صفتلری بیلن حسین بایقرانی کؤپ باره ایسله دی.حتـّا نوایی«مجالس النفایس»اثری نینگ بیر بابینی(8-مجلس)حسین بایقرا ایجادیگه بغشله یدی.

تاریخدن بیله میزکی،حسین بایقرا سلطان ابوسعید بیلن یورتمه – یورت جنگ قیلیب، قوغونده یشب یورگن پئیتلری،تورکی ایلتلرنینگ تیل خصوصیتلرینی اؤرگه نیب،بار بیلیمینی کیئینچه لیک عزیز دوستی نوایی بیلن بؤلیشه دی.حسین بایقرانینگ کتته استعدادی و اؤتکیر ذکاوتینی ایسله گن نوایی اونی حتـّا اؤزیگه استاد،دیب اعتراف قیله دی: «بو ضعیف خاکسار(نوایی)- اول حضرتقه… باوجودی بنده لیغ شاگردلیککه داغی اؤزمنی مشرّف …قیلدیم.و أیللر تورک تیلی نظمی قاعده و اسلوبیده بیلمه گنلریمنی سؤره ب و مشکللریمنی عرضگه یتکورورب،عظیم فایده لر تاپیب و کللی نتیجه لر کؤردوم»(«رساله»).

حسین بایقرا بوتون عمرینی سلطانلیک دغدغه سی بیلن اؤتکزگن ایسه- ده،اؤزبیک تیلیده بیر شعری دیوان توزدی،علیشیر نواییگه بغشلب کیچیک بیر«رساله»هم یازدی. ائریم منبعلرده«مجالس العشـّاق»اثری هم حسین بایقرا قلمیگه منسوب،دیب قید قیلینه دی. بیراق،بو ادّعا حقیقتگه تؤغری کیلمه یدی.

اوّلا حسین بایقرا«رساله»سیحقیده

رساله إیخچم،کیچیک حجمده بؤلیب،یتتی-سککیز بیتدن آشمه یدی.اونینگ«رساله»سی مناجات روحیده یازیلگن بؤلیب،اونده شاه وشاعر بو عالم سعادتی و چیکسیز دنیا نعمتلریگه یتکزیلگنینی شکرانه لیک تیلی بیان قیله دی. ینه«رساله»سیده حسین بایقرا اؤن بیشینچی و اؤن آلتینچی عصر هرات ادبی،مدنی حیاتی تؤغریسیده تؤخته لیب،جامی،سهیلی و نوایی کبی بویوک ایجادکارلر بیلن زمانداش بؤلگنی حقی -تنگریگه ینه شکرانه لر ائته دی.

هرات نینگ عالم و فاضللری حسین بایقراگه روایت قیلیشلریچه:«و هرات (الله اونی آفتلردن سقله سین)نواحیسیده اولچه خاطرغه کیلور و اولچه صادق القول و صاحب وقوف ایل عرضغه یتکورورلر شاید مینگگه یقین کیشی کیم،الرنینگ إیشی معنوی دُرلری نظم سلکیگه تارتماق بؤلغی و دقت گوهرلریغه وزن لباسی زیب و زینتین بیرمک بؤلغی کیم،هیچ دور ده بولردیک ایلنینگ اؤنی(10)هیچ زمانده یوزدین بیری یؤق ایرکاندور. بو اسمی بؤلغانلر و اوصافی مستور بؤلغانلر فارس نظم انجمنیده بزم توزگن و فارسی گویلیق بحریغه آشنالیق کؤرگوزگنلردورور. ولیکین معانی اکابریغه(اولوغلری)بو کونگه دیگونچه هیچ کیشی تورکانه لباس کیئیدورمه گن…»(«رساله»).اوشبو پرچه دن انگله شیلگنیدیک،حسین بایقرا دوری و اوندن آلدین هم مینگدن آشیقراق تام معناده شاعر،دیب اعتراف ایتیلیشی ممکن بؤلگن تورکی زاده قلمکشلر،اؤز آنه تیللرینی قؤئیب،فارس تیلیده قلم تیبره تگنلر.و ینه سؤزیگه دوام ایتیب یازه دی حسین بایقرا اؤز«رساله»ده:«تا بو فرخنده زمان و بو خجسته دوران کیم،بو ناتوان نینگ بـَئری(باشیدن)أیل کونومدین-او، اول چادری(؟)کیشی قاره مدین(إیزداشلیک)قوللوق سلکیدین کؤکلتاشلیک پایه سیغه یتکان و ملازمت طریقیدین مصاحب سرمایه سین کسب ایتکن،حرم کبوتری دیک پرده سرای خلوتیده محرم و صراحی بطیدیک(ارده ک کؤکره گیگه اؤخشه گن شراب إیدیشی)،شبستان صحبتیده همدم،حق سؤز اداسیده دلیر یعنی میر علیشیر نوایی(الله اونینگ شانینی ایزگو ائله سین)کیم،تخلــّصی نوایی غه مشهور دور-او،اشعاریده بو تخلــّص مستور، تورک تیلی نینگ اؤلگن جانیغه مسیح انفاسیدین روح کیئیوردی و اول روح تاپقانلرغه تورکی آیین الفاظ تار و پودین تؤقیغان حُلله-او حریر کیئیوردی و سؤز گلستانده نوبهار طبعیدن روان آسا یاغینلر بیله رنگارنگ گللر آچتی و نظم دریاسیغه سحابی(بولوتدیک) فکرتیدین روح پرور قطره لر بیله گلگون دُرلر ساچتی.هر صنف شعر میدانیغه کیم، تکاور سوردی،اول کشورنی تیغ زبان بیله اؤز حیطه ی تصرّفیغه کیئیوردی.انینگ نظمی وصفیده تیل قاصر،بیان عاجزدور…»(«رساله»).

نوایینی کؤکلرگه کؤتریب مقته گن حسین بایقرا اوشبو«رساله»ده شاعرنینگ مثنویسیدن «مین اول مینکی،تا تورک بیدادیدور- بو تیل بیرله تا نظم بنیادیدور»(اوشبو شعرنی نوایی قوغین قیلینگندن کیئین استادی سید حسن اردشیرگه یازیب یوبارگن ایدی)سؤزلری بیلن باشله نوچی اؤن بیش بیت(فخریه)نی کیلتیره دی. و اولوغ نوایی«خمسه»یره تیب،اولوغ إیش بجرگنینی احترام إیله تیلگه آله دی.

حسین بایقرا نوایی نینگ«خمسه»یازیشدیک اولکن إیشینی یوکسک بهالب،اؤز«رساله» سیده سؤزینی شوندۀ دوام ایتتیره دی:«اگرچه شیخ نظامی نظم اهلی نینگ استادیدور.آذر «خمسه سین»،مشهور بودورکیم،اؤتتوز أیلده تکمیل بیریبدور،خسرو کیم «خمسه» ابیاتی عددین اؤتتوزمینگدین اؤن سککیز مینگگه اختصار قیلیبدور.و شهرتی مونداقدور کیم،آلتی- یتتی أیلده توگه تیب تورور. بو فصاحت صفدری-یو،بو بلاغت بیشه سی نینگ غضنفری با وجود اولکیم،کؤپ افسانه لرده دلپذیر تفسیرلر بیردی او،طبع پسند اطلاحلر قیلدی،بنیادینینگ ابتداسیدین سوادی نینگ انتهاسیغچه همانا إیککی أیلدین اؤتمه دی.و ائتلیغان وقت حسابغه کیرسه،دیسه بؤلغی کیم،آلتی آیغه یتمه دی کیم،انینگ افسانه لری رنگینلیغین-او،ابیاتی سحر آیینلیغین و تراکیبی متین معنایسی لطافتین مطالعه قیلغان کیشی بیلگی-او،ملاحظه قیلغان کیشی فهم قیلغی…».مذکور کؤچیرمه ده«آذر «خمسه سی»عباره سی حسین بایقرا قلمی بیلن إیشله تیله یپتی. بو عباره بیلن حسین بایقرا فارس تیلیده یازیلیشیگه قره می،«خمسه»لر اؤزیمیزنیکی دیماقچی ایمسمی!خمسه نویس نظامی آذر خلقی نینگ فرزندی دیماقچی نوایی بو عباره ده.عبدالرحمن جامیدن تشقری تؤرته بویوک«خمسه»یره توچی اولوغ ذات تورکی نسب بؤلگنینی تاریخدن بیله میز.

حسین بایقرا اؤز«رساله»سی نینگ سؤنگگیده نوایی شعریتینی یوقاری بهالب،منه بو رباعی بیلن اؤز سؤزلریگه نقطه قؤیه دی:«…بوکون نظم ارکانینی نینگ ربع مسکونیده(دنیا) قهرمان اولتورور-او،بو ممالک فتحیغه صاحبقران آنی دیسه بؤلور».

رباعی

ایرور سؤز ملکینیگ کشورستانی،

قیو کشورستــــان،خســـرو نشانـی.

دیمــه خســـرو نشان کیم قهرمانی،

ایرور گر چین دیسنگ صاحبقرانی.

 محمّد خان شیبانی

شاعر،دولت اربابی،شیبانیلر سلاله سی نینگ اساسچیسی.محمّدخان شیبانی 15-16إینچی عصر اؤزبیک ممتاز ابیّادتی نینگ تنیقلی نماینده لریدن بیری سنه له دی.اصل اسمی سلطان محمّد، آته سینینگ آتی شاه بوداغ،شیبانی ایسه اونینگ ادبی تخلــّصی-لقبی.اونینگ شاه بیگی،شیبیک، شباق کبی تخــّصلری هم بؤلگن. کتته باباسینینگ اسمی شیبان بؤلگنی اوچون بو نامنی اؤزیگه تخلــّص قیلیب آلگن.شیبانی خان 1451 إینچی میلادی أیلی بخاراده دنیاگه کیلدی.خا نینگ آته سی کیچیکلیگیده وفات ایته دی؛اونینگ تربیه سی بیلن بیواسطه باباسی ابوالخیرخان شغللنه دی.کیئین راق شاه بوداغ سلطان نینگ صادق خذمتچیلریدن بؤلگن قاره چه بیک شیبانی خاننی آته لیققه آله دی.آنه سی نینگ آتی قؤزی بیگیم بؤلگن.تورکستان و اؤترارحکمداری محمّد مزید شیبانی گه حامیلیک قیله دی.ابوالخیرخان اونگه شاه بخت،دیب لقب بیرگن.بابرنینگ آپه سی خان زاده بیگمگه اویلنه دی.اوندن فرّخ شاه آتلیق بیر اؤغیل کؤره دی.

حربی و دولتچیلیک فعالیتلری شیبانی خان باله لیگده-یاق،بؤلیق وکتته جسمانی کوچگه ایگه بؤلگن. ظهیرالدین محمّدبابر اؤزی نینگ«بابرنامه»اثریده اونی«شیباق»یعنی،کوچ قدرت ایگه سی،دیب تعریفله یدی.او حربی قابلیتیگه کؤره،یاللنمه قؤشین باشلیغیدن خان درجه سیگه کؤتریله دی.شیبانی خان یاشلیگیده بخارا مدرسه لریدن بیریده إیککی أیل تعلیم آله دی.زمانه سی نینگ دانشمند و حربی سرکرده لریدن سباق تینگله یدی.حربی حرکتلرنی یؤلگه قؤیئیش مقصدیده،اوّل دشت قیپچاققه باره دی و اویرده اؤزیگه کیره کلی قؤشون تؤپلشگه اولگوره دی.قدرتلی دولت توزیش نیتیده،اؤز یاللنمه قؤشینی بیلن تیموریلر عسکرلری صفیگه قؤشیله دی.شیبانی خان نینگ بو تکلیفیگه تیموری زاده لردن بؤلگن محمّد مزید راضیلیک بیلدیره دی.خوف-خطرنی سیزگچ،محمّد مزید شیبانی خاننی اؤزیدن اوزاقلشتیره دی.شوندن سؤنگ، شیبانی اؤز یاللنمه قؤشینلری بیلن موغولستان،تورکستان،خوارزم حکمدارلری خذمتیگه کیره دی. اؤز«قازاقلیک»(بیره ر امتیاز عوضیگه حربی توزیلمه لرتوزیب جنگ قیلوچیلر)خذمتی بیلن کؤپ تجربه تؤپله گن شیبانی تیموریلر آره سیده کتته شهرت قازاندی.

ابوالخیرخان باشلیق اؤزبیکلردولتی دشت قیپچاقده انقراضگه اوچره گن سؤنگ،اؤزبیکلر دولتینی قیته تیکلشگه اورینه دی.او باباسی اؤلومیدین کیئین ترقاقلیککه اوچره گن قبیله لرنی بیرلشتیریب،1480 إینچی أیلی کؤچمنچی اؤزبیکلر دولتینی قئته توزیشگه موفــّق بؤله دی. اؤرته آسیا و خراسانده مرکزلشگن دولت برپا ایته دی.دولت إیشلریده بیر قطار اصلاحاتلر اؤتکزه دی.کوموش تنگه لر ضرب ایتتیره دی. ینگی سالیق تیزیمنی جاری قیله باشله یدی.روحانی و بیمدان کیشلرنی کتته –کتته منصبلر بیلن سیلب،اولر گه پول ومادّی یاردم کؤرسه ته دی.تیز فرصتلرده سمرقندنی کیئین چه لیک، بخارانی تیمریلر قؤلیدن تارتیب آلدیبیر آز اؤتیب،بابر، سلطان محمودلرنی هم حکمیتدن چیتلتیب،تاشکینت،بخارا، اندیجاننی هم ایگلله یدی.نهایت سلطان حسین بایقرانینگ وفاتیدین سؤنگ،1507 -أیلی خراساننی بوتونلی قؤلگه آلدی.شیبانی خاننی خراساندن سوریب چیقریشگه حسین بایقرا اؤغللری نینگ کوچی ایتمه دی.محمّد خان شیبانی دینی علمالرنینگ اعتبارینی قازندی.او اؤزی هم دینی علمللردن چقور خبردار بؤلگن.صاحبقرآن امیر تیمورگه اؤخشب إیریک دین عالملری بیلن قرآن سوره لری تلقینی اوستیده تارتیشگن. اونینگ کوچلی بیلمیدن تاثرلنگن تنیقلی روحانیلر شیبانی خانگه «خلیفة الرحمان» و «امام الزمان»یعنی،«تینگرینینگ یرده گی خلیفه سی»و «دور امامی»- دیگن عنوان بیره دیلر.محمّد خان شیبانی 1510 أیلی مرو(مرغاب دریاسی بؤئیده گی) اورشیده صفویلر عسکرلری تامانیدن آتلر آیاغی آستیده هلاک بؤله دی.شاه اسمایل صفوی شیبانی خان نینگ باش سویگیدن آلتین قدح یسب،ضیافت اؤتکزیب،شادیانه لیک مینی إیچه دی.اونینگ باش سیز تنه سی سمرقندگه آلیب کیلینیب دفن قیلینه دی.

ایجادی إیشلری

شیبانی خان دینی بیلملرنی ایگللـــَش بیلن بیرگه،معرفت پرورلیک فعالیتلری بیلن هم شغللنگن. حربی یوریشلرده اؤزی بیلن کیچیک کؤچمه کتابخانه نی آلیب یورگن.اؤز دوری نینگ معتبر شاعرلریدن کؤره هم زبردست قلم صاحبی بؤلگن. چونکی،اونینگ شعرلری اؤتکیر زهن،بویوک استعداد ایگه سی ایکنینی کؤرسه تیب توره دی. خواجه حسن نثاری نینگ«مذکّرالاحباب»(«دوستلر ذکری»)تذکره سیده کیلتیریلشیچه،شیبانی هراتده گی قاضی اختیارالدین گه یؤلــله گن بیر بیتیگینی توشینتیریش مقصدیده،اونگه اؤزبیک تیلی دستورینی هم یازیب یوبارگن.بو معلوماتنینگ اؤزی شیبانی اؤزبیکچه صرف و نحو علمیدن باخبرایکنینی کؤرسه ته دی.

شیبانی اؤز قلمرویده کوچلی دیپلمه تیک سیاست گه ایگه بؤلیش مقصدیده کؤپ باسقیچلی اؤقیتیش تیزیمنی جاری قیلدی.او دورده همّه سی بؤلیب اؤقیش مدتی 26 أیلنی تشکیل بیرگن. شیبانی خان اؤز سراییگه کؤپلب ایجادکارلرنی تؤپلب،اولرنی ایجادقیلیشگه تشویق قیلگن همده شاعر و عالملرنی مادّی رغبتلنتیرگن.اؤزی بؤلسه تورکی و فارسیده گؤزه ل شعرلر یازگن.شیبانی صورتلر چیزگن،خوشنویسلیک بیلن شغللنگن،موسیقه علمیدن بهره مندبؤلگن،کوی بسته له گن.

شیبانی خاندن بیزگچه،غزل،رباعی تویوقلردن عبارت بیر شعری«دیوان»؛1506 -إینچی أیلی دامغانده یازیلگن«بحرالهدا»(«هدایتگه یؤللاوچی دینگیز»)شعری داستانی؛ 1507-1508 إینچی أیللری اؤغلی تیمور خانگه اتب یازیلگن اؤگیتلر تؤپلمی همده تذکره چی خواجه حسن نثاری نینگ خبر بیریشیچه، موغوللر دوریده اؤلدیریلگن شیخ و متصوف نجم الدین کبرا گه بغیشلب یازیلگن«شهید الشهدا» («شهیدلر شهیدی»)غمنامه اثری میراث قالگن.

شیبانی خان نینگ گؤزه ل خصلت و فضیلتلری حقیده محمّد صالیح نینک «شیبانی نامه» داستانی، نوایی نینگ«مجالس النفایس» اثری،محمّد حیدرنینگ «شیبانی نامه»اثری،بابرنینگ«بابرنامه »سی، قزوینی نینگ«نصرت نامه»تاریخی ،خواحه حسن نثاری نینگ«مذکّرالاحباب»؛ بنایی نینگ«شیبانینامه»، روزبهان نینگ«مهمان نامه بخارا» اثرلریده قیمتلی معلوماتلر کیلتیریله دی.

خانواده هاي عزيز! نام هاي اطفال تانرا ميتوانيد ازنام هاي جديد،مقبول وشيرين توركي انتخاب نمائيد

اسم هاي پسر:
1. آتيلا: معروف مشهور
2. اويغون :مناسب – برابروموافق وسازگار
3. آي نور:- نورماه
4.-آرال : بين دوخشكه جزيره ،اصيل
5. آتون : قهرمان ،جسور
6. آرتوم : تلاشگر
7. آشقين : فايق آينده
8. آشام :درجه – رتبه
9.افشين :لباس جنگي
10. اوكتان :سحرگاه

اسم هاي دختر:
1. آيسون : ارمغان ماه – هديه ماه
2.آيوز- ماهرخ
3-.آيسان :گذشته درخشان، مثل ماه
4. آيسوو:- شبيه ماه
5.- جان سوو-: آب شفابخش وحيات بخش
6.- آيچين : ماه براي ماه
7. آق بولوت :- ابرسفيد
8.قرا بولوت : ابرسياه
9. آيلر- ماه ها
10.آرسينا : نام منطقه همدان
11 آيسن-: همانند ماه
12.آيدا:- ماه صفت
13.جيران :- آهو
14. آي نور-: ماه داراي نور

فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان

بسمه تعالی

زبان ترکمنی زبانی است که به ما از گذشتگانمان به یادگار مانده است و وظیفه ما در قبال این میراث عظیم حفظ و نگهداری آن است و یکی از عواملی که سبب حفظ این زبان خواهد شد استفاده از نامهای ترکمنی است. در اینجا قصد ارائه نامهای ترکمنی را داریم امیدوارم که مفید شما واقع شود

آتا:پدر بزرگ

آتا باللی:پدر و پدر بزرگ کوچک ،بزرگ کوچک اندام

آتا قلیچ:شمشیر پدر

آتا گلدی:پدر آمد،این نام برای اولین فرزندی است که بعد از فوت پدر به دنیامی آید گذارده می شود و چنین است کسی در خاک فرو می رود اما نامش بار دیگر زنده می شود فرزندی که نام مرده را زنده می کند در نزد ترکمن ها از احترام ویژه برخوردار است.

آتان:پرتاب کننده

آتلی: سواره صاحب اسب

آتیلا:آتا+ایله پدر ایل

آرپاچی:صاحب پیشه

آرتئق گل:گل زیادی،هنگامی که در خانواده چند دختر به دنیا می آید نام آخرین دختر را چنین می نهند که به معنای دختر بس است

آرتا:مقدس ،با صفا

آرتیق:افزون

آرکا:پشتیبان

آرق:جوی آب

آسلان:آویخته شده

آغابادر:آقا بهادر

آق اویلی: دارنده خانه سفید

آق ببک:نوزاد سفید

آغشام گلین:آنکه در شب آمده

آق گل:گل سفید

آقلی: سفیدی

آق منگلی: آنکه خال سفید دارد

آلا:رنگ نا همنواخت

آلابای:مرد سرخ

آلا نقوا:زیبای وحشی

آلپ ارسلان:فرزند شیر

آلپ تکین:شاهزاده قهرمان

آلتن آی:ماه طلایی

آلتی:شش از اعداد مقدس ترکمن ها

آلتین گلین:عروس طلایی

آلماز:الماس ،شمشیر برنده

آلما گل:گل سیب

آلا گل:گل رنگ

Majid Azimi‎

حریت وادیسی

معلومات مختصر  درمورد زبان وادبیات ترکمن درافغانستان

آثار ادبی فرهنگی ترکمن در افغانستان در طول سده ها بصورت شفاهی و بسیار کم هم بصورت قلمی بوده ، در قرن 12 خورشیدی آثاری از چاپ قازان، بخارا و لاهور هم بطور پراگنده در اختیار اشخاص باسواد که متاسفانه تعداد آنها هم خیلی محدود بوده قرار گرفته است و بازهم متاسفانه در اثر بعضی عوامل ما امروز نسخه هایی از آنها را در دسترس نداریم.

در کشور ما فقط در دهۀ سی قرن 14 هجری خورشیدی بود که یک فرض عین به توجه و کوشش عابد نظرخان رحمت الله علیه خلیفه صاحب قزیل ایاق و قربان خان رحمت الله علیه خلیفه صاحب قرمقول وبه همکاری مالی مرحوم حاجی ملا خداینظر نشر گردید که اولین مجلد چاپ شدۀ ترکمنی در کشور محسوب میگردد.

دهۀ دموکراسی (1342-1352) را میتوان آغاز فراهم شدن زمینه های معرفی و رشد زبان ترکمنی در افغانستان محسوب کرد. درین دهه بود که اولین شعر ترکمنی در سال 1345 در یکی از جراید غیر دولتی نشر گردید، این پارچه شعری بود از اوراز محمد"فر"

تحت عنوان"بو حالمده اؤلسم گورلر آغلاشر" (درین حالت اگر بمیرم مقبره ها خواهند گریست). وبعدازان در سالهای 1346-47 و 48 هم چند پارچه شعر از "فر" و از مولانا دولت فدایی در جراید غیر دولتی وقت نشر گرد ید.

در سال 1350 خورشیدی بود که بنابر کوشش وکلای ترکمن و اوز بیک در پارلمان وقت در رأس محترم عبدالکریم مخدوم خلیفه صاحب قزیل ایاق که دران وقت وکیل مردم شبرغان در ولسی جرگه بودند، حکومت وقت حاضر شد تا یک برنامۀ 45 دقیقه یی را

در رادیوافغانستان به زبانهای ترکمن و اوزبیک اجازۀ نشر بدهد. که در 11 میزان 1350 به نشرات آغاز کرد. 

من در آنوقت در سال اول پولیتخنیک کابل مصروف تحصیل بودم ، بنابر خواهش وکیل صاحبان عبدالکریم مخدوم و قاری عبدالله مرحوم که آنوقت وکیل ولسوالی شور دپه درولسی جرگه بود و مرحوم عبدالقادر سونمز(اولین تحصیل کردۀ لیسانس ترکمنهای کشور

در بخش ملکی) بتاریخ 9 میزان 1350 خورشیدی در رادیو افغانستان به دفتر برنامه های محلی (آنوقت به همین نام یاد می شد) رفتم

فهرست اولین برنامۀ اوزبیکی ترکمنی راکه بخاطر نشر در تاریخ 11 میزان آنسال ترتیب شده بود، ملاحظه کردم ودران یک مطلب

3 دقیقه ای بزبان ترکمنی که محترم عزیز عمر خوانده بود و یک پارچه آهنگ ترکمنی به آواز مرحوم آغامحمد بخشی ثبت شده بود

من به عنوان اعتراض بر ترکیب مطالب ثبت شده در برنامه از کار درآن ابا ورزیدم .

در هر صورت اولین برنامۀ مشترک اوزبیکی و ترکمنی بتاریخ 11 میزان 1350 خورشیدی از رادیوی دولتی وقت به نشرات خود آغاز کرد که خود آغازی بود به اینکه قدم های بعدی در انکشاف زبان ترکمنی در کشور برداشته شود.

قابل یاد آوری میدانم که قبل از آن در رادیو افغانستان فقط 5 پارچه آهنگ به آواز مرحوم احمد بخشی ( یکی از بهترین هنرمندان 

ترکمن در افغانستان) و 2 پارچه آهنگ به صدای مرحوم آغا محمد بخشی ثبت شده و در آرشیف موجود بود.

روز 13 میزان آنسال باز هم وکلای ترکمن در ولسی جرگۀ وقت مرا با خود به رادیو افغانستان برده و خواستند که بخش ترکمنی 

برنامه را گردانندگی کنم، ومن این مسؤلیت را پذیرفته اغاز بکار کردم، ولی مشکلات زیاد بود یعنی افرادیکه بزبان ترکمنی مطلبی 

بنویسد، اخبار و سایر مطالب معلوماتی مورد ضرورت برنامه را از دری ویا پشتو به ترکمنی برگردان کند یا نبود ویا بسیار کم بود

در آرشیف رادیو افغانستان فقط هفت پارچه آهنگ آنهم به صدای دونفر وجود داشت و ما در برنامه حد اقل هر روز دو یا سه آهنگ

ترکمنی ضرورت داشتیم، ولی من وهمکارانم هیچگاهی تحت تأثیر این مشکلات نرفتیم، با همکاری وکمک وکیل صاحبان و بعضی 

اشخاص روشن، درهر جای افغانستان که هنر مند ترکمن موجود بود به کابل دعوت کردیم، ودر یک خانۀ کرایی که نامش را

"ترکمن اؤیی" ( خانۀ ترکمن) گذاشته بودیم هنرمندان را جمع و بعداز تمرین آهنگهای شانرا در ستدیوهای رادیو افغانستان ثبت کردیم

هنر مندان: محمد سروربغشی ، چاری بغشی، شاهمردانقل بغشی، آننه بغشی، بگلی بغشی ،آننه دوردی بغشی، یغمور بغشی و شهید

عبدالمنان از اولین کسانی بودند که آهنگ های شان ثبت ونشر گردی

با آغاز این برنامه که ازساعت 6 الی 6 و 45 دقیقۀ عصر همه روزه از طریق امواج رادیو افغانستان نشر می شد ، واقعا"

مردمان اوزبیک و ترکمن کشور، با وجود کمی وقت آن خیلی خوشحال بودند ، در مدت نشر برنامه همه در برابر رادیو های خویش

می نشستند و با علاقه مندی آنرا می شنیدند، با وجود موجودیت کمبود ها در انتقال مراسلات پست ، روزانه 40 تا 70 نامه تنها به بخش ترکمنی برنامه میرسید.مردم باعلاقمندی آهنگ فرمایش میدادند، سوالات مختلف در زمینه های مختلف طرح میکردند، مطالب

برای نشر در برنامه می فرستادند و خصوصا" شاعران ما که تا آنوقت سروده های شانرا فقط 3یا 4 تن از دوستان شان می توانستند

بشنوند، آنهم فقط اززبان خود شان ، امکانات بدست آورده بودندکه اشعار وسروده های شان به سمع همه برسد، بدین ترتیب آنها بیشتر می نوشتند و می سرودند، حال داشتند امیدوار میشدند که آثار وایجادیات شان محکوم به پوسیدن در کنج

تاقچۀ خانۀ شان نخواهد بود.

درین برنامه محترمان احمداؤزگین، استاد خدایقل اینق،

محمد امان اوراز ، عبدالرحمن صحبت، محمد ظاهر غتی باش و عبدالحکیم دولت آبادی بامن همکاری میکردند که محترم استاد خدایقل اینق فعلا" استاد در پوهنتون جوزجان و محترم عبدالرحمن صحبت فعلا" هم در تلویزیون ملی وهم مسؤل جریدۀ وطنداران ترکمن مصروف کار های فرهنگی و مطبوعاتی هستند.

درین برنامه باوجود کمی وقت آن در همۀ جوانب و عرصه های زندگی مردم بخش های مشخصی گنجانیده شده بود

برنامۀ های،موعظه های دینی ، زندگی خانواده، زراعت ومالداری، اقتصادو تجارت، ادبیات و فرهنگ ، فولکلور، اطفال و جوانان، دیالوک ها و پارچه های تمثیلی، زن و زندگی وصحت شامل بود.

ولی عمر این نشرات کوتاه بود و فقط توانست 2 سال و 11 ماه و 20 روز ادامه داشته باشد، با آنهم برنامه تحرک بسیار 

جدی و موثر برای رشد فرهنگی ما بود.

دوستان بسیار عزیز نوشتن این مختصر برای فعلا" مشکل بود چون در خارج از کشور هستم اسناد و مدارک لازم 

در دسترس من نیست، با آنهم چون به دوستان وعده داده بودم نوشتم و تکمیل این نبشته و معلومات سالهای بعدازآنرا

میگذاریم برای بعد، همچنان اگر مطالبی درین مختصر ثبت نشده باشد هم بعدا"تکمیل خواهد شد ، امیدوارم این نبشته

سایر دوستان را هم که درین زمینه معلومات دارند تشویق کند تا با همکاری هم در آینده بتوانیم معلومات جامع ومکملی را

تهیه و به دسترس علاقمندان قرار دهیم.

با عرض حرمت

عبدالرحیم اوراز

صادرات قالین کاهش یافته است

در حالی‌که انتظار می‌رفت با گذشت هر سال میزان صادرات قالین دست‌باف افغانستان افزایش یابد، اما تولید و صادرکنندگان قالین می‌گویند که میزان صادرات قالین هفتاد و پنجا درصد کاهش یافته است. به گفته‌ی صادر و تولیدکنندگان قالین، مشکلات ترانسپورتی، عدم هماهنگی میان نهادهای دولتی، نبود مراکز شستشو و قیچی‌کاری قالین در داخل کشور، از جمله عوامل مهمی‌اند که بر کاهش میزان صادرات قالین تاثیر گذاشته‌اند.

براساس ارقامی که از سوی تولید و صادرات‌کنندگان قالین ارایه شده است، صادرات قالین در سال 2008 نزدیک به دو میلیون مترمربع بوده، اما این رقم اکنون به سه‌صد هزار مترمربع در سال رسیده است. قالین یکی از اقلام مهم صادراتی افغانستان است و به گفته‌ی کارشناسان اقتصادی، کاهش میزان صادرات این صنعت دستی می‌تواند ضربه‌‌ی سنگینی به اقتصاد افغانستان به خصوص خانواده‌ها وارد کند.

محمدهادی فرزام، رییس انجمن تولیدی و صادراتی قالین کابل می‌گوید، عدم توجه دولت و ناهماهنگی میان نهادهای مسوول دولتی، عدم دست‌رسی صادرکنندگان قالین به مارکیت‌های بین‌المللی و نبود قرضه‌های بانکی باعث شده است که میزان صادرات قالین هفتاد و پنج درصد کاهش یابد. آقای فرزام گفت: «مشکلات عمده‌ای که سر راه سکتور قالین است، عبارت است از عدم دست‌رسی تاجر قالین به مارکیت‌های بین‌المللی، دوم نبود قرضه‌های بانکی و تکتانه، نبود راه‌های ترانزیتی، چهارم نبود زمین برای شرکت‌های تولیدی بخاطر شست و پروسس قالین که متاسفانه در این راستا هیچ گام عملی را نمی‌بینیم. پنجم عدم هماهنگی بین نهادهای دولتی است. این مشکلات باعث شده که صادرات قالین هفتاد و پنج درصد کاهش یافته است. این مساله به این معناست که سکتور قالین و دولت ناکام هستند.»

آقای فرزام تاکید کرد تولید و صادرکنندگان قالین از ده سال قبل با این مشکلات مواجه بوده‌اند، اما تاکنون هیچ یک از این مشکلات‌شان حل نشده است. وی گفت صنعت قالین از جمله صنایع مهم کشور است و توانسته بیش از یک و نیم میلیون نفر را مصروف بسازد. رییس انجمن تولیدی و صادراتی قالین کابل می‌افزاید: «قالین از چند لحاظ بسیار اهمیت دارد. در تمام پیشه‌ای که در افغانستان است، مثل قالین شغل‌زا نیست. صنعت قالین بالاتر از یک و نیم میلیون نفر را سر کار کرده اما متاسفانه که هیچ‌کس به این صنعت توجه نمی‌کند.» وی همچنین علاوه می‌کند که قالین از جمله اقلام مهم صادراتی است و در صورتی که نهادهای مسوول در باره صادرات این صنعت توجه لازم نکنند، دولت چیز دیگر برای صادر کردن نخواهد داشت.

در همین حال محمد نسیم اکبر، معاون اداره‌ی حمایت از سرمایه‌گذاری یا آیسا، مشکلات بر سر راه سکتور قالین را می‌پذیرد و می‌گوید دولت باید اعتراف کند که در این زمینه ناکام بوده است. آقای اکبر می‌افزاید: ما ادارات ذی‌ربط دولتی، باید این ناکامی را بپذیریم و اعتراف بکنیم که بهترین و مهمترین قلم صادراتی افغانستان که اهمیت خاصی در اقتصاد کشور داشته و دارد، هفتاد و پنج درصد کاهش در میزان صادرات آن آمده است. همچنین در ده سال اخیر مراکز مهم و خاص برای صادرات و پروسس قالین ایجاد نشده است. بنا ما باید در این زمینه انتقاد‌ها را بپذیریم و ای کاش با حرف و واژه‌ها تمام مشکلات خودرا حل بکنیم! اگر چنین می‌بود، شاید امروز در منطقه اولین صادر کننده قالین می‌بودیم.

همچنین عصمت‌الله رییس اتحادیه مولدین و صادرکنندگان قالین می‌گوید که میزان صادرات قالین دست‌باف افغانستان، به عوض افزایش، کاهش قابل ملاحظه‌ای یافته است. او گفت: صادرات قالین سال به سال روند نزولی را به پیش گرفته است. در سال 1387، موازی به یک میلیون و شصت و هشت هزار و شش صد و هفتاد و نه متر مربع، در سال 1388 موازی به پنج صد و هفتاد و شش هزار و 784 متر مربع، در سال 1389 به سه صد و هشتاد و دو هزار و پنج صد و سی و چهار متر مربع کاهش یافته است که خیلی‌ها متاثرکننده است.

اما، متصل کمکی معین صنایع وزارت تجارت می‌گوید در حالی‌که پیش از این قالین دست‌باف افغانستان ابتدا به کشورهای همسایه صادر و در آنجا شستشو و قیچی‌کاری می‌شد و بعدا بنام این کشورها به خارج صادر می‌شد. او تاکید کرد با تلاش‌هایی که از سوی دولت صورت گرفته است، اکنون چند مرکز شستشو و قیچی‌کاری‌ قالین در چند ولایت ایجاد شده و پس از این قالین‌های افغانی بنام خود افغانستان صادر خواهد شد.

با آن‌که قالین از جمله اقلام مهم صادراتی افغانستان است، اما تاکنون با آن به عنوان یک صنعت تجارتی دیده نشده، بلکه یک پیشه‌ی خانوادگی میباشد،قالین بافی پیشه  زنان تورکمن درافغانستان بوده همواره زحمات وفداکاری های اینهای نادیده گرفته شده است.

همچنان قالین بافان افغانستان امروز امراض گوناگون مبتلا میشوند، نبود کلینیک مخصوص صحی ، نبود امکانات باعث ناامیدی مردم هنر پیشه افغانستان میگردد.

 فارسی

ـــــــــــــــــــــــ
اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی یافت
کنار آب رکن آباد و گلگشت مصلا را
...فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهر آشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را
ز عشق ناتمام ما جمال یار مستغنی است
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را
من از آن حسن روزافزون که یوسف داشت دانستم
که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا را
اگر دشنام فرمایی و گر نفرین دعا گویم
جواب تلخ میزیبد لب لعل شکرخا را
نصیحت گوش کن جانا که از جان دوستتر دارند
جوانان سعادتمند پند پیر دانا را
حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را
غزل گفتی و در سفتی بیا و خوش بخوان حافظ
که بر نظم تو افشاند فلک عقد ثریا را

ترجمه شعر حافظ از کریم قربان نفس

ترک، گوزل، شیراز قیزی، آلسا بیزینگ گونیمیزی
سمرقندی، بخارانی، برمزمیدیم بیر خالینا!
ساقی سیزقیز غالان می یی، ارتی جنّت دییلن یرده
نه مصّلا گوزینگ دوشر، نه رکناباد کنارینا
امانِ نوربات! بو غالادا، توپالانگا چیقان قیزلار
غراقچی- دِک تالانگ سالدی، منینگ صبری- قارایما
سنینگ جمالینگ ماتأج دَلدیر، بو بی کمال عشقیمزا
مشکی – عنبر درکار دَلدیر، سنینگ عجب جمالینگا
یوسف عجب گورکی بیلن، زلیخانی خمار ادّی
عشقینگ پینهان اخوالینا مانگا سؤگدینگ، نارضا دال من
اللام سنی باغیشلاسین! آوی سؤز ام بالا دؤنیار
دکیب چیقسا لبرینگه، قولاق قوی سن مانگا، عمریم
غاری دانانگ نصیخاتی، ساپاق بولیپ، کمال غوشار جاهیل لارینگ کمالینا،
سازدان، می دن گوَرّینگ آچ سن دؤنیانگ باشین آغیرتما سن
هیچ بیر دانانگ عاقلی یتمز، دنیانگ سئرلی سووالینا...
غازال دوزّینگ، دُر دشدینگ سن، دؤزانلارینگ اُقا، خافظ
یئلدزلارینگ آق اولکری، نورین ساچسین اقبالینگا

مهاجرت اغوزها به سوی غرب

ترکمن ها در مسیر مهاجرت خود از حاشیه شهرهای بزرگ و آبادی چون سمرقند و بخارا گذشتند و در بخارا به دو گروه تقسیم شدند. یکی از این دو گروه راه نواحی دریاچه آرال (خوارزم) را در پیش گرفته بعد از مدت های مدیدی در طول تاریخ خود را به سوی اورگنج و از آنجا به سواحل شرقی دریای خزر آمده در شهرهای آبادی چون دهستان و منقشلاق  اسکان گرفتند.

 گروه دیگری از اغوزها از ناحیه ی  بخارا به سوی مرو آمده همزمان با دوران سلطان مسعود غزنوی، جنگ بزرگی در ناحیه ی دندانقان رخ داد که منجر به تغییر حکومت در ایران از غزنویان به سلجوقیان گردید.

 به این ترتیب صحرای وسیعی بین جیحون و بحر خزر پدید آمد که محل سکونت اغوزها گردید.

 ترکمن ها بتدریج نواحی بین جیحون و رود اترک را در قرون هفتم و هشتم هجری بعد از هجوم مغولان و فشاری که از سوی آنان وارد شده به اشغال خویش در آوردند.

 مهاجرت ترکمن ها به سمت رود اترک و گرگان در قرن نهم هجری آغاز گردیده است. در آن ایام قبائل گوگلان (Gökleñ )، یمرلی ( Yemreli )،و آل علیAlili)) به جلگه های اطراف کوپت داغ کشیده شدند. اندکی بعد ترکمن های ساریق ( Saryk)، أرساری (Ärsary )، سالر ( Salyr ) به جلگه های اطراف  قوچان و بجنورد روی آوردند. در همان ایام تکه ( Teke) و یموت ( Yomut ) نیز به سمت شمال خراسان و رود اترک روی آوردند. و این کوچ و مهاجرت تا امضای قرارداد مرزی آخال بین ایران و روسیه 1881 میلادی مطابق با 1299 هجری ادامه داشت.

 در قرن شانزدهم میلادی، طوایف ترکمن تمام ساحل خاوری خزر تا گرگان را تصرف کردند. در سال های بعد که از اقتدار شاهان ایران و خوانین کاسته شد، ترکمن ها به تردیج سلطه خود را به طرف خاور تا مرو گسترش دادند. بدین گونه این سرزمین در طی چند قرن پهنه تاخت و تاز طوایف غز شده و توده های وسیع آن ها همراه مغول ها به ایران آمدند. با لشکرکشی تیمور به ایران و دیگر کشورهای مجاور، به همراه دیگر ایلات جا به جا شدند و با گذشتن از این سرزمین، بار دیگر همراه صفویه به ایران بازگشتند. پس از تیمور، سلسله های ترکمانان «قراقویونلو» وسپس «آق قویونلو» به عنوان نیرومند ترین گروه ها به ترتیب در باختر و شمال ایران و سپس در ایران مرکزی و جنوبی ظهور کردند.

 در زمان صفویه، شاه عباس صفوی برای حفظ ایالات خاوری از تاخت و تاز ترکمن ها و ازبکان، کردهای جنگ جو را از ولایات باختری به این سامان کوچ داد و پنج ولایت کرد نشین در امتداد کلیه مرزها از استرآباد تا چناران به وجود آورد. اما کوچ کرد ها مانع تاخت و تاز ترکمنان نشد چرا که آن ها حریفانی هم زور بودند و هیچ یک از طرفین نمی توانستند به فتح نهایی دست یابند و این خطه هم چنان درگیر هرج و مرج باقی ماند. با وقوع جنگ های بین قبیله ای از یک سو و یورش خان های بخارا و خیوه از سوی دیگر، آشوب مناطق ترکمن نشین را فرا گرفت. این منازعات همراه با فشارهای امپراطوری روسیه به ویژه در مرزهای جنوب باختری، سبب افزایش سیل مهاجرت ترکمن ها به نواحی رود گرگان شد و این مهاجرت منجر به جنگ هایی بین ساکنان قبلی این نواحی با مهاجمان شد. براثر فشار طوایف یموت که به تازگی به این نواحی آمده بودند، طوایف گوگلان به سمت کوه های گلی داغ رانده شدند. باوجود مخالفت و نزاع بین ترکمن ها و همسایه های آن ها، ترکمن ها به تدریج تا قره سو و شمال خراسان را به تصرف خویش درآوردند. این طوایف که دربیش تر اوقات نقش مهمی در تعیین و تغییر حکومت های وقت ایفا می کردند، به سبب شیوه معیشت عشایری (دام داری و کوچ )، دراندک زمانی به مهاجمینی تبدیل می شدند که هر حاکمیتی ناگزیراز مقابله با آن ها می شد. ماموران سلسله قاجار که خود به کمک عشایر، به ویژه ترکمنان به حاکمیت رسیده بودند، با دست آویز قرار دادن شکایت مردم، بر ترکمن های یک جا نشین ظلم و ستم روا می داشتند. جنگ مرو بزرگ ترین حادثه سیاسی در تاریخ ترکمن ها در عصر قاجار به سال 1276 هجری قمری است. تمایل دولت روس به تصرف خانات خیوه، بخارا و نیز تحریکات انگلیس در افغانستان و لشکرکشی دولت ایران به منظور گرفتن مالیات و خراج از ترکمن ها را می توان از جمله دلایل شروع این جنگ دانست. ترکمن ها که قادر به پرداخت خراج نبودند به کمک خان خیوه ارتش قاجار را شکست دادند. در نتیجه از نفوذ دولت ایران بیش از پیش کاسته شد و این نواحی تحت تسلط ترکمن ها باقی ماند و تا مدت ها بعد از این واقعه، خان نشین های خیوه به همراهی ترکمن ها تا ناحیه خراسان می تاختند و پس از غارت شهرهای این نواحی، مردم زیادی را به اسارت می گرفتند. این تهاجمات را عباس میرزا قاجار با آزاد کردن تعداد زیادی اسیر ایرانی از چنگ ترکمن ها و به اسیری بردن عده زیادی از آن ها پاسخ داد.

 این لشگرکشی دولت مرکزی که با خون ریزی توام بود به آرامش نسبی در منطقه منجر شد. پیش از آن که قرن نوزدهم پایان یابد، آخرین تزارهای روس با فتح تاشکند، بخارا، خان نشین خیوه و فرغانه، خان نشین های آسیای میانه را خراج گزار روسیه کردند و تنها بخشی از سرزمین ترکمن ها در کنار مرز ایران باقی ماند. در این زمان دولت روسیه طوایف یموت را که عمده ترین نیروی ترکمن ها محسوب می شد، با دست آویز تامین امنیت راه های تجاری سرکوب کرد. با شکست بزرگ ترکمن در سال 1300 هـ . ق، آخرین نقطه ترکمنستان و بقیه نواحی شمال خراسان (از دریای خزر تا رود تجن) به امپراطوری روسیه اضافه شد. امضا قرارداد تحدید مرز آخال (1301 هـ . ق) بین دولتین ایران و روس، مرز میان دو کشور را از روی نشانه های جغرافیایی تعیین کرد و زندگی ترکمن ها را که در آن هنگام در دو طرف مرز به امر کوچ مشغول بودند، مختل نمود.

با تحدید مرزها، ترکمنان حالت مردمی را یافتند که به دو دولت مالیات می دادند و در یک سو بخشی از خانواده و در سوی دیگر احشام و چوپانان ترکمنی زندگی می کردند. ترکمن ها که نمی خواستند مالیاتی به دولت روسیه بپردازند به ایران مهاجرت نمودند، اما دراین جا نیز با حکومت ایران که مایل به جمع آوری مالیات و محدود کردن قدرت نظامی و پایان دادن به اغتشاشات ترکمن ها بود، مواجه شدند. با این همه، گرچه پس از تحدید مرزها، ترکمن های اترک و گرگان رسما ایرانی محسوب می شدند، اما چنین می گفتند که هیچ ایرانی از مرز قلمرو آنان نمی گذرد، مگر این که ریسمانی به گردن داشته باشد.

 درعرصه نبرد مشروطه خواهان و مستبدان، ترکمانان در صف مستبدان و مخالفین مشروطه قرار گرفتند و به غارت شهرها و روستاهای طرف دار انقلاب پرداختند. محمد علی میرزا- پادشاه قاجار- که بر ضد مجلس و مشروطه دست به کودتا زده بود، پس از برکناری، در میان ترکمن ها هم دستانی یافت و آن ها نیز به امید غارت و گسترش نفوذ خود به ولایات هم جوار، با او همراه شدند که با شکست ترکمن ها و پیروزی قوای مجاهدین مشروطه خواه، ترکمن ها به سرزمین های محل سکنای خود عقب نشینی کردند.

 در دسامبر 1916 میلادی، سپاهیان روس با آتش و شمشیر در ادامه تعقیب ترکمن های ساکن آسیای میانه که دست به شورش زده بودند، از ولایت استر آباد گذشته و بی رحمانه یموت ها و زنان و کودکانشان را سرکوب کردند. حکومت ایران که قادر به برخورد با این مداخله نظامی روسیه نبود، درمقابل تصرف این نواحی و نیز برخوردهای نظامی عکس العمل نشان نداد و این نواحی عملا به دست روس ها افتاد.

پس از انقلاب اکتبر(1917. م) در روسیه، حکومت شوروی در سال (1918. م) سپاهیان روس را از ایران خارج کرد و مناطق اشغالی را به دولت ایران باز گرداند. ترکمن ها را در درازای تاریخ سراسر جنگ و ستیز، از آن هنگام که در متن های تاریخی برای نخستین بار نام آن ها ذکر شده، همه حکومت ها (حتی آن ها که خود ترکمن بودند) پس از به قدرت رسیدن سرکوب کرده اند. آن ها سال ها بین دو مرز ایران و شوروی سابق در حال رفت و آمد بودند و عملا در تابعیت هیچ کدام قرار نداشتند، گاه خراج گذار این دولت ها بودند و گاه مردم ساکن آن نواحی را غارت کرده و آنان را به عنوان برده خرید و فروش می کردند. ترکمن ها در میان خود نیز با دشمنی، جنگ و ستیز پایان ناپذیری بر سر چراگاه روبرو بودند. چنان که دشمنی بین آتابای ها و گوگلان ها، آتابای ها و جعفربای ها، تکه ها با گوگلان ها و …. پایان ناپذیر به نظر می رسید. این منازعات تا زمانی که اقدامات حکومت ایران یعنی گسیل ارتش به سوی ترکمن های یموت و گوکلان در سال 1303 هـ . ش به آخرین شورش ترکمن ها انجامید، ادامه داشت.

در این شورش، ترکمن ها در پی کسب استقلال سرزمین های ترکمن نشین بودند، که این امر به اتحاد تمامی قبایل ترکمن (یموت و گوکلان) منجر شده بود. از آن رو قبایل ترکمن که قرن ها بر سر آب و مرتع دام با یک دیگر درگیر بودند، دشمنی را کنار نهادند و به منظور ایجاد خود مختاری در نواحی ترکمن نشین، به نفاق بین ایل ها و طوایف پایان دادند. با این همه، با وجود قدرت نظامی قابل توجه ترکمن ها، دولت مرکزی ایران در سال 1304 هـ . ش با روش های مختلف و حمله نظامی و استفاده از سلاح های مدرن و تحریم اقتصادی، آن ها را سرکوب کرد. عده ای ازسران شورشی اعدام شدند و گروهی به آن سوی مرزها گریختند. حکومت مرکزی سرکوب خود را با سوزاندن آلاچیق ها و تخته قاپو کردن ترکمن ها تسریع کرد. گرچه با آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین و تضعیف دولت مرکزی، فرصتی کوتاه به دست آمد و گروهی از ترکمن ها نیز به زندگی کوچ نشینی روی آوردند، اما دوران آن کوتاه بود و با قدرت گیری مجدد دولت پایان گرفت. سرانجام فشارهای حکومت بر ترکمنان تعدیل یافت و به سبب جاذبه های اقتصادی و کشاورزی بعد از اصلاحات ارضی (سال 1341 هـ . ش)، گروهی از ترکمن ها به کشت و زرع و عده ای به شهرها روی آوردند.

Kaka   از گنبد قابوس

عزیز دوستلار!
۱۳۹۰/۰۵/۱۰

ایرته روزانینگ مبارک آیی باشلنیور، همه مسلمانلاره مبارک بولسین!

الله تعالی همه لرینگ طاعت و عبادت لارنی قبول اتسین، آمین!
من بول گؤزل آیینگ استقبالینه گؤزل لیک منظومه سی آدینده بیر منظومه نی باشلایورین و گؤنده اونینگ بیر بؤله جیگنی سیزلره تقدیم اتیورین، بول منظومه نینگ هر بؤلیمینده شاعر بیر ذاد دن  ویا بیر گشی دن گؤزل لیک نامه دییب  سورا یور وجواب آلیور بول منظومه 19 پارچه بولیب وبول غوتاران سونگ بولسه، عید و بایرامه گچرس.ساغلیق بولسه.

سو و گوزل لیک

گوزل لیک نامه دیپ سورادیم سوودان
ســـو اؤزینی ایراپ آیلاندی آقدی

آیلاقـــدان-آیلاغه، اوریپ اؤز ینی
کاده اؤنگه – کاده، من یا نه باقدی

دیدی:" بول گوز لیک بیریرده دورمان
منینگ شولاپ آریقــــلارده آقیشــیم

یره سینگسم، گوکه اوچسام میلی دیپ
سوسان یری دولیپ منینگ یاقیشـــــیم

هم گوزل لیک، یره کمــــک اتمه گیم
گوگرســین دیپ دؤرلی-دؤرلی نباتلار

هم بوی چکیپ اولالسین دیپ آغاچـــلار
هم گل له ســین یرده بیتن بار ذاتلار

گوزل لیکدیر گل لاپ میوه بریشــــی
انســـانلارینگ اوندان حاصل آلماغی

گوزل لیک دیر شویله بولیپ دوریشــی
هم دورموشــینگ ئوسیپ غووی بولمغی"

یازیجی : عبدالرحیم " اوراز"

قنچه لار یغشی

 وطن

وطنم     آزاده  بول  ،   پارلایپ  هواده  بول

صلح شور لیق یول  بیله ، صاحب اراده بول

وطنم گل گل زار بول ، سولی وآبشار بول

باغبوستان دوزالیپ ،  گوگار گلله بهار بول

وطن باشقه آغلامه  ،  هجرت بستر باغلامه

عزیز لار دن آیرلیپ ، یورک باغرینگ داغلامه

وطن عشقینگ کان منده ، یوراگیم سانگه بنده

اورنگده  نثار  جانم   ،    تهاجم     یئوز    گونده

قربان سنینگ  دشتینگه  ،  داغ   وغایه  پستینگه

دشمان لارینگ خور بولوپ ، گیلسون آیاق آستینگه

"یاور" محبوبی وطن ، بیگنج لیک دوبی وطن

غرری یاشینگ گراگی ،  راحت اسبابی وطن

برنجی صحیفه

گشایش نمایشگاه قالین در کابـل

نمایشگاه قالین روز دوشنبه از سوی انجمن تولیدی و صادراتی قالین افغانستانی در کابل برگزار شد.

در این نمایشگاه بیش از 70 تخته قالین دست بافت کشور به نمایش گذاشته شده است.

در مراسم افتتاح نمایشگاه، داکتر غلام محمد ییلاقی، معین وزارت تجارت و صنایع طی سخنرانی اظهارداشت، تولیدات قالین افغانستانی در چند سال گذشته بیش از 2 میلیون متر مربع بود اما اکنون به 300 هزار متر مربع در سال کاهش یافته است .

وی پیرامون علت این کاهش، به عدم توجه ارگانهای مسؤل دولتی و خصوصی به این صنعت اشاره کرد.

عدم دسترسی به مارکتهای خارجی ، عدم اعطای قرضه های بانکی، مشکل های ترانزیتی و عدم هماهنگی میان ارگان دولتی و خصوصی نیز از جمله مشکلات عمده تولیدکنندگان قالین بود که از سوی محمد هادی فرزام، رییس انجمن تولیدی و صادراتی قالین کابل مطرح شد.

باختر